Portal Funduszy Europejskich
03.02.2025
Jeden z paneli tematycznych współorganizowała Instytucja Zarządzająca programem Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej. Konferencja "Rozwój po europejsku. Jaka polityka rozwoju dla bezpiecznej, odpornej i globalnie konkurencyjnej Unii Europejskiej?" to pierwsze z serii flagowych wydarzeń polskiej Prezydencji, skoncentrowanych na siedmiu wymiarach bezpieczeństwa europejskiego. Dwudniowa debata dotyczyła roli polityki spójności we wzmacnianiu bezpieczeństwa, odporności i globalnej konkurencyjności Unii Europejskiej. W ramach spotkania odbyły się dwie debaty plenarne oraz dziesięć paneli eksperckich. W wydarzeniu wzięli udział m.in. przedstawiciele Komisji Europejskiej, administracji rządowej i samorządowej, środowiska akademickiego oraz ekspertów branżowych.
Wydarzenie zgromadziło kluczowych decydentów, ekspertów i praktyków z całej Unii Europejskiej, w tym między innymi: Katarzynę Pełczyńską-Nałęcz, Minister Funduszy i Polityki Regionalnej, Raffaela Fitto, wiceprzewodniczącego Komisji Europejskiej ds. spójności i reform oraz Roxanę Minzatu, wiceprzewodniczącą Komisji Europejskiej ds. zatrudnienia, spraw społecznych i wyrównywania szans.
Konferencja "Rozwój po europejsku" stanowiła forum wymiany wiedzy i doświadczeń. Podczas wydarzenia podsumowano dotychczasowe efekty polityki spójności, podjęto również temat przyszłych wyzwań, takich jak transformacja cyfrowa, neutralność klimatyczna, mobilność czy wzmocnienie społecznej i gospodarczej odporności UE. Podkreślono, że polityka spójności stanowi skuteczne narzędzie wzmacniania bezpieczeństwa Europy i powinna być kluczowym elementem przyszłej strategii rozwoju Wspólnoty.
Jeden z paneli tematycznych pt. "Wymiar terytorialny polityki spójności", współorganizowała Instytucja Zarządzająca programem Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej. W debacie udział wzięli przedstawiciele administracji rządowej i samorządowej z Polski, Czech, Portugalii, Słowenii, Niemiec i Francji. Polskę reprezentowała Małgorzata Wierzbicka, dyrektor Departamentu Programów Ponadregionalnych Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej.
Terytorium Unii Europejskiej kształtują dwa typy przestrzeni – przestrzeń miejsc, czyli lokalne środowiska życia, oraz przestrzeń przepływów, związanych np. z mobilnością czy gospodarką. Kluczowym czynnikiem rozwoju jest różnorodność regionów: ich potencjałów i wyzwań, przed którymi stoją. Dlatego tak ważne jest zachowanie zasady subsydiarności i zarządzania wielopoziomowego w realizacji polityki spójności UE.
Podczas dyskusji podkreślono, że narzędzia terytorialne powinny lepiej odpowiadać na nowe wyzwania, jakie niesie ze sobą nadchodząca perspektywa finansowa UE – m.in. globalną konkurencję, kwestie bezpieczeństwa oraz zmiany klimatyczne. Zwrócono uwagę, że aby skutecznie realizować inwestycje, potrzebna jest dobra współpraca między administracją lokalną, regionalną i krajową. Ważna jest także zdolność administracyjna i gotowość samorządów do planowania i wdrażania projektów rozwojowych.
Zaznaczono, że ze względu na różnorodność wyzwań w regionach, konieczne jest stosowanie prostych, długofalowych i elastycznych narzędzi, które będą odpowiadać na konkretne potrzeby mieszkańców. Pomóc w tym mogą sprawne systemy zbierania i analizowania danych – dzięki nim łatwiej trafnie ocenić sytuację w danym regionie i dostosować inwestycje do realnych warunków.
W debacie mocno wybrzmiało również znaczenie instrumentów takich jak Zintegrowane Inwestycje Terytorialne (ZIT) oraz Rozwój Lokalny Kierowany przez Społeczność (RLKS). Pozwalają one lepiej dopasować działania do lokalnych potrzeb i wspierają współpracę wielu partnerów – samorządów, organizacji społecznych i prywatnych firm – przy wykorzystaniu funduszy unijnych i krajowych.
Jako jedną z dobrych praktyk interwencji terytorialnej zaprezentowano programy dla Polski Wschodniej. Program zarządzany centralnie, ale realizowany regionalnie został wskazany jako skuteczny sposób na przyspieszenie rozwoju najsłabszych obszarów kraju. Dzięki takiemu podejściu możliwe jest lepsze planowanie i koordynacja dużych, zintegrowanych inwestycji różnych podmiotów, także centralnych, które koncentrują się na konkretnych terytoriach. Taki model sprzyja także inwestycjom obejmującym kilka regionów jednocześnie – zwłaszcza na obszarach przygranicznych czy wewnętrznych peryferiach – i wspiera rzeczywistą współpracę między samorządami, niezależnie od granic administracyjnych województw.
Stworzenie centralnego instrumentu, dedykowanego wyselekcjonowanej grupie terytoriów (regionów/ miast) o wspólnych problemach/ wyzwaniach rozwojowych, pozwala na skoncentrowanie wsparcia na kliku wybranych dziedzinach, kluczowych dla wywołania pożądanego impulsu rozwojowego i skorzystania z efektu skali (większe finansowo inwestycje) w relatywnie krótkim czasie jednej perspektywy programowania UE. Taki model jest też bardzo efektywny kosztowo, tak od strony zarządzania jak i wnioskowania o wsparcie.
W pierwszym programie, na lata 2007-2013, uzupełniano zaległości w wyposażeniu w podstawową infrastrukturę wtedy 5 najbiedniejszych regionów UE. Czyli ośrodki akademickie i innowacyjności [PN-T], sieć szerokopasmowego Internetu, drogi, transport miejski. Wsparto firmy z Polski Wschodniej w poszukiwaniu nowych rynków zbytu i ich promocję gospodarczą za granicą. Do regionu zaproszono turystów – powstał najdłuższy w Polsce Wschodni Szlak Rowerowy Green Velo.
Dzięki tym inwestycjom, już w drugim programie, na lata 2014-2020, skupiono się na rozwijaniu ekosystemu wsparcia innowacyjnych startupów za pomocą unikalnego programu Platform StartUpowych; wsparto firmy także w zmianie modelu biznesowego i wzroście (z wykorzystaniem designu, internacjonalizacji, czy sieciowania). Tak zwiększano zasób wysokiej jakości miejsc pracy i bazę podatkową JST w makroregionie. Kontynuowano modernizację sieci transportowej łączącej główne miasta ze sobą i otoczeniem (kolej, zrównoważona mobilność miejska), co stanowi bazę dla mobilności pracowników i spedycji towarów.
W obecnym programie, na lata 2021-27, oprócz kontynuacji najefektywniejszych dziedzin [np. Platformy], włączono nowe wątki wsparcia, wynikające z nowych wyzwań tj. adaptację do zmian klimatu, inteligentne sieci energetyczne (gdyż PW ma wysoki potencjał OZE), automatyzację/ robotyzację czy gospodarkę obiegu zamkniętego w MSP.
Jak potwierdzają badania ewaluacyjne, interwencja ponadregionalna stanowiła istotny akcelerator pozytywnych trendów rozwojowych we wschodnich województwach Polski. Ich poziom rozwoju mierzony w PKB per capita, wzrósł z ok. 40 % średniej unijnej w roku 2007 do przedziału 54% do 59% w roku 2022 [od 54% w lubelskim i podkarpackim do 59% w podlaskim].
Podsumowując debatę, paneliści wskazali na konieczność uproszczenia procedur, zwiększenia samodzielności regionów oraz lepszego dopasowania narzędzi do lokalnych wyzwań. Polityka spójności powinna być nie tylko źródłem finansowania, ale także mechanizmem wspierającym długofalową współpracę i budowanie zdolności regionów do zarządzania swoim rozwojem.
Jak podkreślano, największą siłą instrumentów terytorialnych nie są pieniądze, lecz kapitał współpracy. Zamiast rywalizacji między gminami czy regionami – często zakorzenionej w historii i polityce – warto postawić na wspólne działania, także w ramach projektów transgranicznych. Takie podejście pozwala pokonywać bariery i lepiej odpowiada na realne potrzeby mieszkańców.
