Portal Funduszy Europejskich
01.05.2024
Kiedy w 2004 roku w Polsce po raz pierwszy odegrano „Odę do radości”, województwa Polski Wschodniej były jednymi z najbiedniejszych regionów Unii Europejskiej (UE). Średnie wynagrodzenie netto wynosiło ok. 1,5 tys. zł, a bezrobocie sięgało od 16,1 do 29,2%. PKB na mieszkańca w poszczególnych regionach Polski Wschodniej wynosił od 35 do 39% średniej dla 27 krajów UE. Niższy poziom rozwoju gospodarczego Polski Wschodniej był przede wszystkim rezultatem braku nowoczesnej infrastruktury. Potrzeby inwestycyjne dotyczyły niemal każdej dziedziny życia – od transportu po usługi publiczne.
Dziś widać wyraźnie, jak bardzo Polska Wschodnia zmieniła się na przestrzeni ostatnich 20 lat. W 2022 roku średni PKB, w przeliczeniu na 1 mieszkańca wyniósł od 55 do 59% unijnej średniej. Stopa bezrobocia w województwach Polski Wschodniej w 2023 roku wynosiła w zależności od regionu od 7 do 8,6% (spadek średnio o 14 pp.), a średnie wynagrodzenie – ok. 5 tys. zł (wzrost o 2,5 tys. zł). Jaki udział miały w tych zmianach Fundusze Europejskie?
Wolę wsparcia Polski Wschodniej dodatkowymi inwestycjami wyraziła Rada Europejska, która zamykając negocjacje finansowe na lata 2007-2013, przypisała 5 województwom Polski Wschodniej (lubelskiemu, podlaskiemu, podkarpackiemu, świętokrzyskiemu, warmińsko-mazurskiemu) dodatkowe 882 mln euro z budżetu UE. Rząd RP pulę tę zwiększył i pierwszy Program Rozwój Polski Wschodniej 2007-2013 (PO RPW) wystartował z budżetem 2,38 mld euro (z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego). Jego celem było podniesienie atrakcyjności inwestycyjnej wschodnich województw oraz ograniczenie stopy bezrobocia.
Program znacząco przyczynił się do rozwoju szkolnictwa wyższego: powstały nowoczesne laboratoria, pracownie komputerowe oraz solidne zaplecze naukowo-techniczne. Na tym fundamencie utworzone zostały nowe kierunki studiów, kształcące wysoko wykwalifikowanych specjalistów, nowoczesne ośrodki badawcze i parki naukowo-technologiczne. Powstała infrastruktura dała podstawę do tworzenia innowacji i wsparcia przedsiębiorczości, przede wszystkim start-upowej. Program Rozwój Polski Wschodniej 2007-2013 przyczynił się do utworzenia około 20 tys. miejsc pracy w makroregionie.
Program Rozwój Polski Wschodniej to jednak nie tylko rozwój przedsiębiorczości. Środki programu wsparły także budowę szybkiego Internetu: blisko 10 tys. km sieci szkieletowej i 5 tys. km sieci dostępowych. W stolicach województw rozwinięto systemy transportu miejskiego, a w Olsztynie po 50 latach przywrócono tramwaje. Poprawiono też dostępność transportową makroregionu, oddając do użytku łącznie ponad 353 km dróg krajowych i wojewódzkich, w tym 23 obwodnice miast (113 km) i dwa nowe mosty na Wiśle (Kamień i Połaniec). Powstał także unikatowy Wschodni szlak rowerowy Green Velo, czyli ponad 2 tys. km tras rowerowych, łączących największe atrakcje turystyczne 5 województw.
Cały wysiłek inwestycyjny podjęty w latach 2007-2013 stworzył mocne podstawy do rozwoju przedsiębiorczości oraz dalszego zwiększania atrakcyjności inwestycyjnej makroregionu. Stąd podjęto decyzję o kontynuowaniu wsparcia skierowanego do Polski Wschodniej w kolejnych latach.
Realizowany w latach 2014-2020 Program Polska Wschodnia koncentrował się na dalszym rozwoju innowacyjnej przedsiębiorczości oraz na poprawie dostępności transportowej regionu.
Program wsparł ponad 3,4 tys. przedsiębiorstw, generując inwestycje prywatne o wartości 2,34 mld zł. Umożliwił wejście na nowe rynki zagraniczne blisko 700 przedsiębiorcom i pozwolił na stworzenie 4,2 tys. nowych miejsc pracy. Stolice województw rozbudowały systemy zrównoważonej mobilności miejskiej. Nie zabrakło też inwestycji transportowych – wybudowano i przebudowano blisko 160 km dróg łączących obszary funkcjonalne stolic województw z siecią dróg krajowych, w tym TEN-T. Zmodernizowano ok. 540 km linii kolejowych i wybudowano lub zmodernizowano 10 dworców.
To nie wszystko. Programy dla Polski Wschodniej nie były jedynym źródłem wsparcia. Łącznie, w ciągu dwóch perspektyw finansowych Unii Europejskiej, w makroregionie zrealizowano blisko 67 tys. projektów z łącznym dofinansowaniem Funduszy Europejskich na ponad 145 mln zł. To inwestycje realizowane zarówno z programów zarządzanych z poziomu krajowego (np. programy Infrastruktura i Środowisko, Innowacyjna Gospodarka, Wiedza Edukacja Rozwój), jak i regionalnego (RPO) oraz programów Europejskiej Współpracy Terytorialnej (EWT).
Wśród kluczowych dla Polski Wschodniej inwestycji finansowanych z Programu Infrastruktura i Środowisko (POIiŚ) należy wymienić przedsięwzięcia, które poprawiły dostępność transportową makroregionu. To m.in. budowa drogi ekspresowej S17 czy budowa Podmiejskiej Kolei Aglomeracyjnej, która połączyła Rzeszów z portem lotniczym Rzeszów-Jasionka. Wspierano także ochronę środowiska i edukację w tym obszarze. Przykładem jest rozwój i unowocześnienie ośrodka edukacyjnego im. Jana Szafrańskiego w Magurskim Parku Narodowym.
W 5 województwach zrealizowano wiele inwestycji podnoszących konkurencyjność przedsiębiorstw, a także łączących świat nauki z biznesem. To m.in. utworzenie Centrum Badawczo-Rozwojowego ChM w woj. podlaskim czy Rozwój Fotowoltaicznego Centrum Badawczo Rozwojowego ML System w Zaczerniu na Podkarpaciu. Wszystko to udało się wdrożyć dzięki Programowi Inteligentny Rozwój.
Nowoczesny biznes nie byłby możliwy bez rozwoju cyfrowego. Dzięki budowie szkolnych sieci dostępowych w ramach Ogólnopolskiej Sieci Edukacyjnej z Programu Polska Cyfrowa, uczniowie z Polski Wschodniej już korzystają z szybkiego (100 Mb/s), bezpłatnego i bezpiecznego internetu.
W Polsce Wschodniej realizowano również projekty w obszarach zatrudnienia, włączenia społecznego, edukacji, szkolnictwa wyższego i zdrowia, m.in. w ramach Programu Wiedza Edukacja Rozwój (POWER), dzięki któremu np. w Bełżycach (woj. lubelskie) powstało nowoczesne Centrum Usług Społecznych. Placówka, w wygodny dla mieszkańców sposób, zapewnia w jednym miejscu dostęp do różnego rodzaju usług o charakterze pomocy społecznej – psychologicznych, z zakresu wsparcia rodziny i osób z niepełnosprawnościami oraz finansowych.
Wschodnie województwa ze względu na swoje przygraniczne położenie korzystają także z programów Europejskiej Współpracy Terytorialnej. Wśród wielu inwestycji, które przyczyniają się do współpracy Polski z sąsiadami, warto wymienić rozbudowę drogi wojewódzkiej nr 885 Przemyśl - Hermanowice do granicy państwa, sfinansowaną w ramach Programu Polska-Białoruś-Ukraina czy wspierający turystykę projekt „Karpackie Niebo. Rozwój produktów turystycznych opartych o astronomię”, który dofinansowano z Programu Polska-Słowacja.
We wszystkich województwach Polski Wschodniej były i nadal są realizowane programy regionalne (tzn. zarządzane przez samorządy województw). Dzięki nim samorządy inwestowały, m.in. w infrastrukturę szkół i szpitali, budowę wodociągów i kanalizacji, a także tworzenie lepszych miejsc pracy w firmach.
Dziś województwa Polski Wschodniej to obszar dynamicznie rozwijający się, w którym wciąż tkwi ogromny potencjał. Dzięki Funduszom Europejskim wiele już się zmieniło. Pozytywne efekty zrealizowanych inwestycji odczuli zarówno mieszkańcy, jak i działający tu przedsiębiorcy. Zmiany trzeba jednak utrwalać i dbać o dalszy rozwój makroregionu dla dobra mieszkańców i z myślą o ich przyszłości.
Dlatego zdecydowano o kontynuacji programu skierowanego do wschodnich województw. Budżet programu Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej na latach 2021-2027 wynosi 2,65 mld euro. Oprócz dotychczasowych 5 województw, ze wsparcia będzie również korzystać regionalna część województwa mazowieckiego (bez Warszawy i dziewięciu otaczających ją powiatów). Program Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej będzie naturalną kontynuacją inwestycji w dotychczasowych obszarach. Nadal wspierane będą innowacje biznesowe, start-upy, infrastruktura transportowa – niskoemisyjny transport publiczny w miastach, a także ponadregionalna sieć dróg i kolei. Finansowane będą jednak również nowe obszary – inwestycje w sieci energetyczne, adaptacja miast do zmian klimatu czy bioróżnorodność. Wszystkie projekty realizowane będą w nowym kontekście – ze znacznie większym akcentem na poszanowanie środowiska naturalnego i wpływ na klimat, zgodnie z Europejskim Zielonym Ładem. Z uwagi na kryzys po pandemii COVID-19, rozwijany będzie mocniej również potencjał turystyczny regionu.
Inwestycje w Polsce Wschodniej nadal będą realizowane również z innych programów krajowych, EWT, a także z programów regionalnych. Cel nadrzędny wszystkich projektów pozostaje jednak niezmienny – aby z każdą zainwestowaną złotówką z Funduszy Europejskich, Polska Wschodnia wciąż zyskiwała jako miejsce, w którym warto mieszkać, pracować, kształcić się, wypoczywać i inwestować.